Volinskiy'in İran Elçilik Raporu

Kıymetli Dostlarım,

Bu kitapta, 1. Petro zamanında (bizdeki adıyla Deli Petro, Rusların adlandırmasıyla "Veliki", yani Büyük Petro) İran'a gönderilen bir elçilik heyetinin başkanı Volinskiy'in, 3 sene 5 ay 6 gün süren seferinde tuttuğu 628 sayfalık raporun özeti anlatılıyor. Kitap aynı zamanda 1. Petro dönemi Rusya'sına da değinir; o dönemdeki önemli olayları, savaşları, reformları, isyanları ve sosyal yapıyı anlatır.

(Hani şu Baltacı Mehmet Paşa'nın Prut bataklıklarında sıkıştırdığı ve sonunda Azak Denizi ile Karadeniz'de verdiği ödünler sayesinde kurtulan Çar 1. Petro.)

Çarlık Rusya'sında çeşitli görevlerle farklı ülkelere gönderilen elçilerin sunduğu raporlar, mektuplar ve günlükler, aynı zamanda devletin hakimiyet anlayışının geniş bir yelpazede nasıl değerlendirildiğinin de bir ölçüsüdür.

Çarlık Rusya'sının XV-XVIII. yüzyıllarda yabancı ülkelere gönderdiği kişilerin elçilik görevleri sırasında kaleme aldıkları raporlara "Stateynıy Spisok" (maddelerin kaydı) denilmektedir. Bu raporlarda; karşılaştıkları kişileri, ulaştıkları bilgileri, yaptıkları özel ve resmi görüşmeleri, onlara verilen talimatlara verilen cevapları kronolojik olarak, günlük sıra ile kaleme alıyorlardı.

Petro'nun hayallerinden biri de Hazar Denizi ve etrafını topraklarına katmaktı. Buradan iki muradı vardı:

İran üzerinden Hindistan'a ulaşabilmek. (Hatta Hazar'a dökülen nehirlerin kaynaklarını araştırtıyor, bu nehirler üzerinden Hindistan'a gidilip gidilemeyeceğini öğrenmeye çalışıyordu.)
Osmanlı Devleti'nin İran ve Azerbaycan ile ilişkisini kesebilmek.

Ruslar, Hazar'ın doğusunu ele geçirmek ve Türkistan hanlıklarının denetimini eline almak için 1714-1717 arası bölgeye seferler düzenleseler de, hatta bir dizi istihkâm noktası kurmuş olsalar da, Hive Hanlığı'nın ve Türkistanlıların direnişi karşısında başarısız olmuşlardır. Bunun için Petro gözünü Hazar'ın batısına ve güneyine dikmiştir.

Buralarda, elçilik heyetleri dışında da söz konusu coğrafya ile ilgili bilgiler toplamak için mühendis, biyolog, din adamı, öğrenci, hekim, tüccar vb. sıfatlarla bölgeye "masum" ziyaretler gerçekleştirdiler. Bu ziyaretçiler; bölgenin coğrafyasını, şehirleri ve ülkenin ticari, sosyo-kültürel vaziyetini, genel ekonomisini, doğal kaynaklarını, askeri durumunu, mevcut liman ve kalelerini, yeni liman ve kale inşasına uygun mahalleri, halk-yerel yönetici ve halk-genel idareci arasındaki ilişkileri vb. bilgileri toplayarak Çar'a raporlar halinde sunmaktaydı.

Petro'nun bölgeyi ele geçirmek için kullandığı yöntemlerden biri ise bölgede bulunan Hristiyan halkları kullanmaktı. Bunun için de "Hristiyanları Müslümanların istismarından kurtarmak" bahanesiyle Ermeni ve Gürcülere ulaşmayı hedeflemişti. İsrail Ori'nin 1709'da Rus sefiri olarak Safevi Devleti'ne gönderilmesi ve İran'ın Hazar kıyısındaki Şamahı şehrinde Ermenilerle temasa geçmesi buna canlı bir örnektir.

1717'de Knez (prens) Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiy tarafından Hazar'ın doğusuna gönderilen bir heyet, bölgenin haritalarını çıkarmış, değişik gruplarla görüşmeler yapmış, ama ağustos ayında faaliyetleri yüzünden Hive Hanı tarafından öldürülmüştür.

Kitap, Petro dönemindeki sosyal olayları ve reformları da anlatır. Mesela Petro dönemine kadar Ruslar sakal kesmezlerdi; hatta kilise, sakala Tanrı tarafından verilmiş bir saygınlık sembolü olarak bakıyordu, sakalı kesmek ise aşağılanma duygusu demekti. Ama Petro herkesin sakalını kesmesini emretti ve kesmeyenlere sakal vergisi koydurdu. (Hatta Petro öncesi bir Rus elçisi İstanbul'a gelir, padişaha Çar'ın mektubunu getirir; ama saçı sakalına karışmış, pis kokar ve saray adabını bilmez. Padişahla görüştürülmediği gibi kötek atılıp gerisin geriye gönderilir.)

Petro, kadınlara batı tarzı giyimi benimsemelerini emretti ve bunun için 1 Ocak 1701 tarihine kadar süre tanıdı. Buna karşı ciddi tepkiler oldu; hem halk hem de kilise tarafından, yeni kıyafetlerle Ortodoks kilisesine girilemeyeceği şeklinde çeşitli söylentiler çıktı.

Petro, 1701 yılında kurduğu St. Petersburg şehrinde Rus Bilimler Akademisi'ni kurdu, batıdan birçok bilim adamını çok iyi ücretlerle akademiye getirdi. Bunun gibi birçok reform sadece sosyal alanda değil, idari ve askeri sahada da yapılmıştır. Yani Petro, Rus halkını büyük oranda dönüştürmüştür.

Bu elçilik seferine katılan Volinskiy dönüşte Çar tarafından ödüllendirildi; yeğenlerinden biri ile evlendirildi, rütbesi yükseltildi, birçok devlet görevine gönderildi, sonra da Astrahan valiliğine atandı. Çar'ın ölümünden sonra da görevlerine devam etti; öyle ki çariçenin en güvendiği adamlardan biri oldu. Ama 1740 yılına gelindiğinde yolsuzluk yapmakla suçlandı ve işkence ile ölüme mahkûm edildi; yani kazığa oturtulmak. Sonra lütfedilip bu ceza yumuşatıldı ve önce dilini, sonra sağ kolunu, sonra da kafasını keserek öldürülmesine karar verildi. 27 Haziran'da büyük bir kalabalığın önünde karar infaz edildi.

Rus devletine büyük hizmetleri olmuş seçkin bir bürokrat olan Artemiy Volinskiy, ölmeden önce şunları söyledi:

"Biz Ruslar için ekmeğe gerek yok; zaten biz birbirimizi yediğimizden böylelikle hep tokuzdur."

(Bunları okuyunca Mehmet Rami Paşa aklıma geldi. Hani şu İstanbul'daki Rami semtine de adı verilen, 1699 Karlofça barış anlaşmasını yapan, çok daha ağır olan şartları Osmanlı lehine hafifleten, yaptığı diplomatik manevralarla Avrupalı murahhasları kendine hayran bırakan, 73 gün süren müzakereleri ustalıkla idare eden Rami Paşa. Antlaşma imzalandıktan sonra Avrupa'da "Türkler tarafından murahhaslar kandırıldı" diye vaveyla kopmasına sebep olan, İstanbul'a döndükten sonra da padişah tarafından övgüye mazhar olan, hatta vezirlik teklifini kabul etmeyen paşa, daha sonra 7 ay sadrazamlık yapsa da gözden düşürülmüş, Rodos adasına sürgüne gönderilmiş ve orada da ölmüştür.)

İyi hafta sonları,
İyi okumalar dilerim.

💐🌿